In Wijchen Noord wonen relatief veel mensen met weinig geld en opleiding en wordt stress en eenzaamheid ervaren. De leefomgeving kan meer uitnodigen tot bewegen, ontmoeten en ontspannen en zo de gezondheid van bewoners verbeteren en bijdragen aan het verkleinen van gezondheidsverschillen, zo bleek uit onderzoek. Dit was aanleiding voor de realisatie van een buurttuin en leverde een roadmap voor gemeenten op.
Tekst: Manon van Ketwich
Anne van Antwerpen is een van de initiatiefnemers voor de buurttuin en sinds een jaar officieel projectleider voor ZonMw, die de buurttuin subsidieerde. “Je kunt niet alles zomaar uit je handen laten vallen als de tuin is aangelegd”, verklaart Van Antwerpen haar formele rol. Samen met Heleen Kruip stond ze aan de wieg van het project. “Heleen heeft dertien jaar lang in Mexico gewoond en gewerkt als huisarts. De buitenruimte is daar altijd in gebruik door iedereen. In Nederland zag ze allemaal parken en veldjes zonder mensen. Ze vond het zonde dat iedereen maar de hele dag binnen zit.”
Kruip en Van Antwerpen maakten samen een plan en pitchten dat bij de gemeente. Daar werd positief op gereageerd. Waarom een buurttuin? “Een tuin stimuleert ontmoeting”, weet Van Antwerpen. “Het is heel laagdrempelig doordat het buiten is, je hoeft geen gebouw binnen te lopen.”
Leren over groen
Studenten van de Wageningen Universiteit onderzochten of er behoefte was aan een buurttuin in Wijchen, vertelt procesbegeleider Gerda Wink van de Academische Werkplaats AMPHI bij het Radboudumc. “Uit gesprekken met ouderen bleek dat ze behoefte hadden aan ontmoeting met kinderen. Bovendien vonden ze het een goede zaak als kinderen meer leren over groen.”
De Buizerdstraat in Wijchen Noord kwam als meest geschikte plek uit de bus: een veld van zo’n 2400 vierkante meter, met aangrenzend een basisschool en een woonzorgcentrum. Bovendien naast een plek waar hondenbezitters nu hun hond uitlaten. Van Antwerpen: “De ouderen in het woonzorgcentrum worden niet gestimuleerd om naar buiten te gaan. Ze hebben nog wel een actieradius van een paar honderd meter, maar binnen die straal was tot nu toe niets. Er is zelfs een supermarkt in het woonzorgcentrum, dus ook voor dagelijkse boodschappen hoeven ze niet naar buiten. Met de buurttuin worden ze meer uitgenodigd om een rondje te maken of om koffiemomenten in de tuin te organiseren.”
Ook met de school wordt de samenwerking gezocht. “De leerlingen krijgen schooltuintjes en een uur per week natuureducatie in de buurttuin. Voor buurtbewoners zijn er volkstuintjes. Zo komen alle groepen in de wijk naar de buurttuin.”
Input voor ontwerp
Om tot de realisatie van de buurttuin te komen, werd eerst een schets gemaakt die aan de gemeente werd voorgelegd. Dat was nodig om überhaupt toestemming te krijgen voor de buurttuin. In een later stadium werd in verschillende sessies in samenwerking met buurtbewoners en een hovenier een definitief ontwerp gemaakt. Wink: “Huisarts Heleen en ik hebben bewoners in de wijk geïnterviewd die misschien minder makkelijk naar sessies toekomen, zoals ouderen, jongeren en ouders met weinig geld. Die input is ook meegenomen in de ontwerpsessies.”
Het ontwerp ging verder dan alleen een tekening. Er werd ook nagedacht over de programmering rond de buurttuin. Het doel was immers om ontmoeting te stimuleren. Van Antwerpen: “Ja, de tuin zelf is bijna ondergeschikt, het gaat om de mensen die er gebruik van maken. De tuin is gewoon een hartstikke goed middel om mensen samen te brengen, maar hoe die tuin eruitziet maakt niet zo veel uit. Als het maar functioneel is.”
Roadmap voor andere gemeenten
Om ervoor te zorgen dat ook andere gemeenten profiteren van de geleerde lessen in Wijchen, ontwikkelden Wink en Van Antwerpen een roadmap. “Dit was een vraag vanuit de gemeente en ook onderdeel van de subsidieverplichting vanuit ZonMw. Er moest een resultaat uit dit proces komen dat breder gedeeld kon worden. Heel veel dingen gingen ook niet soepel en we hebben best vaak tegen elkaar gezegd: ‘in ieder geval nuttig dat we dit in de roadmap kwijt kunnen’.
Het belangrijkste punt van de roadmap is dan ook hoe een gemeente samen met initiatiefnemers tot een soepel ontwikkelproces komt. De roadmap is gericht op gemeenten, maar we hebben ook veel vragen van initiatiefnemers opgenomen, zodat de gemeente goed voorbereid is op welke vragen ze kunnen verwachten. En zodat ze bewoners meteen een handvat kunnen geven over waar het antwoord te vinden is.”
De buurttuin is in het voorjaar van 2025 gerealiseerd en nu al zien Van Antwerpen en Wink dat het z’n vruchten afwerpt. De doelen van de buurttuin waren helder: het tegengaan van eenzaamheid en het verbeteren van de gezondheid van buurtbewoners stonden bovenaan. Wink: “Door te luisteren naar de verhalen van mensen kunnen we merken dat het werkt. Iemand die z’n bordje eten meeneemt naar de buurttuin in plaats van alleen thuis te eten. Of iemand die z’n bezoek meeneemt.” Van Antwerpen: “Er zijn altijd mensen, er is heel veel ontmoeting.”
Download
In de roadmap voor gemeenten staan tien stappen voor het ondersteunen van initiatieven van bewoners voor een buurttuin. Van het eerste contact tussen buurt en gemeente tot het monitoren en ondersteunen van ontwikkelingen als de buurttuin eenmaal is gerealiseerd. Download de roadmap hier.